Bác sĩ chỉ ra thủ phạm biến cơ thể khỏe mạnh thành ‘ổ bệnh’ mạn tính

Lối sống sai lầm kích hoạt phản ứng viêm âm ỉ kéo dài, làm sụp đổ hệ miễn dịch và chuyển hóa, biến người khỏe mạnh thành đối tượng mang cùng lúc 3-4 căn bệnh mạn tính nguy hiểm khi về già.

Việt Nam có khoảng 16,1 triệu người cao tuổi, chiếm trên 16% dân số, tốc độ già hóa thuộc nhóm nhanh nhất thế giới. Bộ Y tế ghi nhận người cao tuổi thường mắc đồng thời nhiều bệnh mạn tính, làm gia tăng nhu cầu chăm sóc và chi phí điều trị. Thực tế, người cao tuổi vào viện khám thường mắc 3,5-4 bệnh mạn tính trở lên, đặt ra nhiều thách thức trong bối cảnh tốc độ già hóa dân số Việt Nam nhanh nhất châu Á và đứng trong 10 nước đầu trên thế giới.

Theo các chuyên gia, người cao tuổi thường bị đe dọa bởi các bệnh mạn tính như tăng huyết áp, béo phì, viêm khớp, đái tháo đường, suy tim, bệnh thận mạn tính, trầm cảm, Alzheimer và chứng mất trí nhớ, bệnh tự miễn, viêm gan virus… Đây là nguyên nhân gây tử vong, tàn tật hàng đầu hiện nay.

PGS.TS.BS Lê Xuân Hải, Giám đốc Trung tâm Miễn dịch Di truyền, Viện Huyết học – Truyền máu Trung ương, cho biết một trong những nguyên nhân là chúng ta thường tập trung điều trị triệu chứng mà chưa thực sự hiểu rõ căn nguyên sinh học của bệnh tật. Sau nhiều năm nghiên cứu về miễn dịch học, bác sĩ Hải đã xây dựng mô hình 5 tầng sức khỏe, giúp lý giải mối liên hệ giữa các yếu tố trong cơ thể và quá trình hình thành bệnh.

Theo mô hình này, sức khỏe con người được hình dung như một kim tự tháp gồm 5 tầng, được sắp xếp từ dưới lên trên. Tầng thứ nhất, cũng là nền móng, bao gồm lối sống và dinh dưỡng; Tầng thứ hai là hệ vi sinh vật (microbiome); Tầng thứ ba, hệ chuyển hóa; Tầng thứ 4 là hệ miễn dịch, còn tầng cao nhất là tình trạng viêm mạn tính.

Điểm đáng chú ý của mô hình là các tầng sức khỏe có mối liên hệ chặt chẽ với nhau. Khi tầng nền móng bị rối loạn, sự mất cân bằng có thể lan lên các tầng phía trên, kéo theo những thay đổi bất lợi trong cơ thể và cuối cùng góp phần dẫn đến sự xuất hiện của bệnh tật.

Lối sống và dinh dưỡng

Tầng này bao gồm năm yếu tố chính: chế độ ăn uống, giấc ngủ, thói quen vận động, mức độ tuân thủ nhịp sinh học tự nhiên và tình trạng căng thẳng (stress) của mỗi người. Chẳng hạn, nếu chúng ta thường xuyên tiêu thụ thực phẩm siêu chế biến, thức khuya, ngủ không đủ giấc và ít vận động, cơ thể sẽ dần có những thay đổi về môi trường sinh học bên trong. Những thay đổi này không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe mà còn có thể làm mất cân bằng tầng thứ hai là hệ vi sinh vật.

Bác sĩ Hải nhìn nhận trong cuộc sống hiện đại ngày nay, nhiều người có thói quen ăn uống thất thường, thường xuyên sử dụng thức ăn nhanh, thực phẩm siêu chế biến, tiêu thụ quá nhiều đường, muối và chất béo nhưng lại thiếu rau xanh, trái cây và chất xơ. Áp lực công việc khiến không ít người thức khuya, ngủ không đủ giấc, ít vận động và thường xuyên rơi vào trạng thái căng thẳng kéo dài. Bên cạnh đó, việc sinh hoạt không theo nhịp sinh học tự nhiên, ăn uống không đúng giờ và dành quá nhiều thời gian cho các thiết bị điện tử cũng có thể ảnh hưởng đến sức khỏe.

Đáng lo ngại là nhiều người chỉ thực sự quan tâm đến sức khỏe khi cơ thể xuất hiện triệu chứng hoặc khi bệnh đã được chẩn đoán, trong khi những thói quen thiếu lành mạnh đã âm thầm tích lũy qua nhiều năm. Đây cũng chính là lý do lối sống và dinh dưỡng được xem là tầng nền móng trong mô hình năm tầng sức khỏe.

Hệ vi sinh (microbiome) trong cơ thể con người có hàng chục nghìn tỷ vi sinh vật sinh sống, tập trung chủ yếu ở đường ruột. Hệ vi sinh này đóng vai trò quan trọng đối với sức khỏe, đặc biệt ở ba khía cạnh: huấn luyện và điều hòa hoạt động của hệ miễn dịch, hỗ trợ sản xuất các chất có tác dụng chống viêm, đồng thời tham gia điều hòa quá trình chuyển hóa trong cơ thể.

Tuy nhiên, khi chúng ta thường xuyên ăn nhiều đường, tiêu thụ ít chất xơ hoặc sử dụng kháng sinh kéo dài, sự cân bằng của hệ vi sinh đường ruột có thể bị phá vỡ. Tình trạng này không chỉ ảnh hưởng đến chức năng tiêu hóa mà còn tác động đến các quá trình sinh học khác trong cơ thể, từ đó gây xáo trộn tầng thứ ba, chính là hệ chuyển hóa.

Hệ chuyển hóa là hệ thống giúp cơ thể tạo ra năng lượng, sử dụng glucose (đường) và điều hòa hoạt động của insulin để kiểm soát lượng đường trong máu. Khi hệ vi sinh đường ruột bị mất cân bằng, quá trình chuyển hóa trong cơ thể cũng có thể bị ảnh hưởng. Hệ quả là đường huyết tăng cao, xuất hiện tình trạng kháng insulin và mỡ tích tụ nhiều hơn ở các cơ quan nội tạng, đặc biệt là gan. Những rối loạn này góp phần làm gia tăng nguy cơ béo phì, tiểu đường và gan nhiễm mỡ.

Tuy nhiên, tác động của rối loạn chuyển hóa không chỉ dừng lại ở đó mà còn có thể kéo theo những thay đổi ở các hệ thống khác trong cơ thể, trong đó có hệ miễn dịch.

Khi quá trình chuyển hóa bị rối loạn, hàng loạt cơ chế quan trọng trong cơ thể có thể bị ảnh hưởng, dẫn đến những thay đổi trong hoạt động của hệ miễn dịch – tầng thứ tư của kim tự tháp sức khỏe. Có thể hình dung hệ miễn dịch như một hệ thống giám sát và bảo vệ cơ thể, liên tục theo dõi các tác nhân gây hại như vi khuẩn, các chất độc hại và những tế bào bị tổn thương hoặc thoái hóa. Khi phát hiện những mối đe dọa này, hệ miễn dịch sẽ kích hoạt các cơ chế phòng vệ để kiểm soát tác nhân gây hại, loại bỏ những thành phần bất thường và góp phần duy trì sự ổn định của cơ thể.

Tuy nhiên, khi quá trình chuyển hóa bị rối loạn, hệ miễn dịch có thể nhận được những tín hiệu cho thấy cơ thể đang gặp nguy hiểm, từ đó kích hoạt các phản ứng viêm. Nếu tình trạng này kéo dài và các phản ứng viêm không được kiểm soát hiệu quả, cơ thể có thể rơi vào trạng thái viêm mạn tính. Đây chính là tầng thứ năm của kim tự tháp sức khỏe, đồng thời là mắt xích quan trọng có liên quan đến nhiều bệnh lý mạn tính.

Tình trạng viêm mạn tính

Khi phản ứng viêm kéo dài, cơ chế vốn có vai trò bảo vệ cơ thể có thể trở nên bất lợi, dẫn đến tình trạng viêm mạn tính mức độ thấp. Đây là vấn đề đáng lưu ý bởi tình trạng viêm này thường diễn ra âm thầm, khó nhận biết qua các triệu chứng thông thường và không phải lúc nào cũng dễ phát hiện qua các xét nghiệm. Tuy nhiên, viêm mạn tính có liên quan đến nhiều bệnh lý như tim mạch, tiểu đường, ung thư, bệnh Alzheimer và các bệnh tự miễn. Có thể nói, tình trạng viêm kéo dài giống như một ngọn lửa âm ỉ bên trong cơ thể, góp phần thúc đẩy sự phát triển của nhiều bệnh lý mạn tính.

Điều quan trọng là tình trạng viêm mạn tính không phải lúc nào cũng xuất hiện một cách độc lập, mà có thể bắt nguồn từ những yếu tố trong lối sống hằng ngày. Lối sống thiếu lành mạnh có thể làm mất cân bằng hệ vi sinh đường ruột, từ đó ảnh hưởng đến quá trình chuyển hóa, gây xáo trộn hoạt động của hệ miễn dịch và cuối cùng góp phần dẫn đến viêm mạn tính.

Bác sĩ Hải cho rằng muốn cải thiện sức khỏe một cách bền vững, chúng ta cần bắt đầu từ những điều gần gũi nhất trong cuộc sống hằng ngày. Thay vì chỉ tập trung xử lý các triệu chứng khi bệnh đã xuất hiện, việc xây dựng lối sống lành mạnh và duy trì chế độ dinh dưỡng hợp lý ngay từ đầu sẽ góp phần tạo nền tảng cho sức khỏe lâu dài. Nói cách khác, lối sống và dinh dưỡng không chỉ là tầng đầu tiên của kim tự tháp sức khỏe, mà còn là nền móng ảnh hưởng đến sự cân bằng của toàn bộ hệ thống bên trên.