Thanh HóaTừ lá gai, gạo nếp và mật mía, người dân làng Mía làm nên món bánh tiến vua có lịch sử hơn 600 năm, nổi bật với lớp vỏ đen dẻo, dậy hương thơm của lá chuối khô.
Bánh gai Tứ Trụ, còn gọi là bánh gai làng Mía, có nguồn gốc từ vùng đất Lam Sơn cổ, nay thuộc xã Xuân Hòa. Theo các bậc cao niên, nghề làm bánh xuất hiện từ thời Hậu Lê, cách đây khoảng 600 năm. Tương truyền, bánh từng dùng để tiến vua, làm lễ vật trong dịp giỗ vua Lê, lễ tết và hội làng.
Ban đầu bánh chủ yếu phục vụ dân làng. Khoảng những năm 1940, người làng Mía mang bánh bán ở phố Tứ Trụ nên tên bánh gai Tứ Trụ dần phổ biến. Qua nhiều thế hệ, món bánh dân dã trở thành đặc sản được du khách tìm mua khi đến vùng Lam Kinh.
Nguyên liệu chính gồm lá gai, gạo nếp, mật mía, đậu xanh, cùi dừa, vừng và một số gia vị tạo hương. Lá gai và mật mía tạo nên màu sắc, hương vị đặc trưng của vỏ bánh.
Người làng Mía chọn lá gai già, dày, bỏ cuống và gân cứng, rửa sạch, luộc kỹ, vắt ráo rồi giã hoặc nghiền nhuyễn cho mềm, mịn, không còn xơ. Gạo nếp vo sạch, xay thành bột mịn, trộn với lá gai và mật mía rồi nhào, giã kỹ. Tỷ lệ phải cân đối để vỏ dai vừa phải, ngọt dịu, không khô hoặc nhão sau khi hấp.
Phần nhân gồm đậu xanh ngâm mềm, đãi vỏ, đồ chín, giã nhuyễn, trộn với đường, dừa nạo, vừng rang theo bí quyết riêng của từng gia đình, cho vị bùi, béo.
Người thợ chia bột thành từng phần, dàn mỏng, đặt nhân vào giữa, khép kín và nắn thành bánh, đều tay để nhân không lộ ra ngoài. Bánh được gói nhiều lớp lá chuối khô thành hình vuông rồi hấp chín. Lá chuối khô vừa giữ hình dạng bánh, vừa tạo hương thơm; lá phải được làm sạch, xử lý mềm để không rách khi gấp.
Bánh chín có vỏ đen sẫm, dẻo mềm, ôm lấy nhân. Sau khi để ráo hơi, nguội bớt, bánh được xếp thành bó năm chiếc, buộc bằng lạt giang.
Khi ăn, thực khách bóc từng lớp lá để lộ chiếc bánh đen bóng, nhân vàng óng. Vị ngọt của mật mía hòa với vị bùi của đậu, béo của dừa, vừng và hương thơm lá gai.
Bánh gai còn là đặc sản của nhiều nơi như Ninh Giang (Hải Dương cũ), Bà Thi (Nam Định cũ), Đại Đồng (Thái Bình cũ). Các loại bánh đều dùng lá gai và bột nếp làm vỏ, nhưng khác nhau ở cách phối trộn, nhân và cách gói.
Bánh gai Ninh Giang có công thức thêm mứt bí, hạt sen hoặc mỡ lợn vào nhân, còn bánh gai Tứ Trụ dùng nhân đậu xanh, dừa, vừng. Một số nơi ở Thanh Hóa gói bằng lá chuối xanh hoặc dùng khuôn lá dừa, trong khi bánh gai Tứ Trụ gói lá chuối khô màu nâu nhạt, gấp nhiều lớp vuông vắn.
Nghề làm bánh vừa được giữ trong các gia đình, vừa phát triển theo hướng sản xuất hàng hóa. Nhiều cơ sở đầu tư máy nghiền, trộn bột, hấp bánh và cải tiến bao bì. Một số sản phẩm đạt chứng nhận OCOP 3-4 sao.
Nằm gần Khu di tích lịch sử Lam Kinh, làng bánh gai Tứ Trụ cũng trở thành điểm đến để du khách tìm hiểu nghề truyền thống, thưởng thức món bánh gắn với truyền thuyết tiến vua và mua về làm quà sau hành trình khám phá xứ Thanh.
Hãy là người đầu tiên chia sẻ góc nhìn về bài viết này.