Với cùng lượng điện tiêu thụ, hộ dùng nhiều vào giờ cao điểm có thể phải trả thêm tiền, ngược lại, hóa đơn giảm nếu dịch chuyển một phần sinh hoạt sang giờ giá thấp.
Tại dự thảo Luật Điện lực (sửa đổi) trình Quốc hội, Chính phủ đề xuất bổ sung áp dụng giá điện sinh hoạt theo khung giờ (cao, thấp điểm, bình thường) với hộ gia đình và lộ trình thực hiện khi điều kiện kỹ thuật cho phép.
Đề xuất này chưa đồng nghĩa người dân sẽ chuyển ngay sang cách tính mới. Tại họp báo của Bộ Công Thương hôm 9/10, ông Bùi Quốc Hùng, Phó cục trưởng Cục Điện lực, cho biết thời điểm tính giá bán lẻ điện sinh hoạt theo khung giờ sẽ được cơ quan quản lý xem xét trên cơ sở đánh giá tác động và khả năng đáp ứng của hạ tầng kỹ thuật.
Tiền điện của các gia đình vẫn được tính theo biểu giá 6 bậc, và tới đây áp dụng 5 bậc, với đơn giá tăng dần ở các bậc sau. Nếu tính theo giờ, hóa đơn còn phụ thuộc vào thời điểm sử dụng trong ngày, dùng nhiều vào buổi tối (giờ cao điểm), hay ban ngày (giờ thấp điểm). Vì thế, cùng lượng điện mỗi tháng, hai hộ gia đình có thể phải trả số tiền khác nhau.
Theo TS Nguyễn Huy Hoạch (Hội đồng Khoa học Tạp chí Năng lượng Việt Nam), cơ chế giá điện theo giờ tạo cơ hội tiết kiệm chi phí bằng cách chuyển một phần nhu cầu sang thời điểm có giá thấp, bên cạnh giảm tổng lượng điện sử dụng.
Những gia đình có thể chủ động giờ vận hành máy giặt, bình nước nóng giữ nhiệt hoặc bộ sạc xe điện sẽ có điều kiện tận dụng mức giá thấp hơn. Ngược lại, hộ dùng nhiều vào giờ cao điểm và khó thay đổi lịch sinh hoạt có nguy cơ trả thêm, dù tổng lượng điện trong tháng không tăng.
Thực tế, giá điện theo khung giờ đang được áp dụng với khách hàng sản xuất, kinh doanh. Giá vào giờ cao điểm cao hơn 1,7-2,8 lần so với giờ bình thường và thấp điểm. Mức chênh lệch đáng kể nhằm khuyến khích doanh nghiệp điều chỉnh thời gian vận hành để giảm chi phí.
Chuyên gia chính sách công Nguyễn Minh Đức cho rằng khả năng thích nghi của hộ gia đình khác với cơ sở sản xuất. “Nhà máy có thể sắp xếp ca làm việc, còn giờ ăn, học và nghỉ ngơi của các gia đình gắn với lịch đi làm, đi học nên khó dịch chuyển”, ông nói.
Mặt khác, tác động tới từng hộ còn tùy thuộc thói quen dùng điện và khả năng điều chỉnh sinh hoạt.
Ông Hoạch cũng cho rằng nhiều nhu cầu thiết yếu tập trung vào buổi tối, khi các thành viên trở về nhà để nấu ăn, tắm giặt, học tập và nghỉ ngơi. Nếu khoảng thời gian này được tính giá cao, khả năng giảm chi phí bằng cách đổi giờ sinh hoạt sẽ hạn chế.
Một số việc như giặt, sấy quần áo, rửa bát hay sạc xe có thể chuyển giờ nếu thiết bị hỗ trợ hẹn giờ và điều kiện sử dụng phù hợp. Tuy nhiên, ông Đức cho rằng không phải gia đình nào cũng có những thiết bị này hoặc có thể vận hành vào ban đêm.
Theo các chuyên gia, việc tính toán áp giá điện sinh hoạt theo khung giờ còn phải tính đến điện năng phát sinh. Chẳng hạn, nấu cơm sớm rồi giữ ấm nhiều giờ chưa chắc giúp tiết kiệm hơn so với nấu sát bữa ăn, ông lưu ý.
“Khả năng hưởng lợi sẽ khác nhau, những gia đình linh hoạt giờ sử dụng điện có thể thuận lợi hơn, còn nhóm chủ yếu dùng vào buổi tối và khó thay đổi lịch sinh hoạt cần được đánh giá kỹ tác động”, ông nói.
Các chuyên gia cho rằng cần tính thử hóa đơn trên dữ liệu thực tế để so sánh. Ông Đức cho rằng cơ quan quản lý cần thu thập dữ liệu tiêu thụ theo giờ và dự báo khả năng thay đổi thói quen khi áp dụng giá mới. Do khó tính chính xác ngay từ đầu, chính sách cần được thử nghiệm, đánh giá và điều chỉnh.
Hiện cơ quan quản lý chưa đưa ra khung giờ, mức giá cụ thể nếu áp với khách hàng sinh hoạt. Trường hợp nhà chức trách thiết kế biểu giá, chuyên gia Minh Đức đề xuất áp dụng nguyên tắc trung hòa doanh thu. Tức là, với cùng dữ liệu sử dụng so sánh, tổng tiền thu từ nhóm khách hàng áp dụng không thay đổi khi chuyển sang cách tính mới.
Ví dụ, nếu tiền điện bình quân là 500.000 đồng một tháng, biểu giá mới cần được thiết kế sao cho tổng doanh thu từ nhóm khách hàng này không đổi. Một số gia đình có thể trả thêm, trong khi những hộ khác được giảm, với phần tăng tương đương phần giảm.
Ở khía cạnh này, chuyên gia Nguyễn Huy Hoạch lưu ý mức chênh lệch giá giữa các khung giờ phải đủ để tạo động lực nhưng không gây xáo trộn. “Khoảng cách quá nhỏ sẽ ít khuyến khích thay đổi. Ngược lại, giá cao điểm quá cao có thể làm tăng gánh nặng cho người dân, trong khi nhu cầu điện lúc này không giảm đáng kể”, TS Hoạch nói.
Chuyên gia cũng lưu ý chính sách cần đánh giá tác động đầy đủ, tính tới hỗ trợ gia đình trẻ, người cao tuổi hoặc điều kiện sinh hoạt đặc thù cần được xem xét kỹ, thay vì chỉ dựa vào kinh nghiệm áp dụng với doanh nghiệp.
Bên cạnh thiết kế biểu giá hợp lý, các chuyên gia cho rằng cần có cơ chế bảo vệ khách hàng trong giai đoạn chuyển đổi. Ông Nguyễn Minh Đức dẫn ví dụ một công ty điện lực tại California (Mỹ), có chính sách bảo vệ hóa đơn trong 12 tháng đầu. Khách hàng trả tiền theo giá mới, nhưng sau một năm, công ty sẽ đối chiếu với số tiền tính theo giá cũ trên cùng lượng điện tiêu thụ. Nếu cách tính mới khiến khách hàng trả nhiều hơn, khoản chênh lệch sẽ được hoàn lại.
Theo ông, cơ chế này cho người dân thời gian điều chỉnh thói quen hoặc bổ sung thiết bị hẹn giờ nếu phù hợp. Hóa đơn hàng tháng vẫn phản ánh tác động của giờ sử dụng, còn việc bù chênh lệch giúp hạn chế thiệt thòi trong thời gian làm quen. Khung giờ, mức giá và hướng dẫn sử dụng cũng cần được thông báo trước để các gia đình chủ động tính toán.
Về lộ trình, TS Nguyễn Huy Hoạch đề xuất thí điểm tại những khu vực có điều kiện sinh hoạt khác nhau, công khai lượng điện chuyển khỏi giờ cao điểm, biến động hóa đơn và chi phí đầu tư hệ thống đo đếm.
Hạ tầng kỹ thuật cũng là điều kiện bắt buộc. Công tơ phải ghi nhận chính xác điện năng theo từng khung giờ, đi kèm hệ thống truyền và xử lý dữ liệu phù hợp. Người dân cần được tiếp cận thông tin này để kiểm tra hóa đơn và đánh giá việc thay đổi giờ sử dụng có giúp tiết kiệm hay không.
Về lâu dài, theo ông Hoạch, thiết bị gia dụng thông minh, điện mặt trời mái nhà, pin lưu trữ và xe điện có thể giúp các gia đình chủ động hơn nếu nhà chức trách áp dụng cách tính giá theo khung giờ. Các thiết bị có khả năng hẹn giờ hoặc tự động điều khiển sẽ hỗ trợ lựa chọn thời điểm dùng điện phù hợp, giảm việc phải điều chỉnh thủ công.
Hãy là người đầu tiên chia sẻ góc nhìn về bài viết này.