Người phụ nữ mê trồng giống cây lạ

Từng mất cả tỷ đồng sau 5 năm thử trồng khoai tây tím nhưng bà Lương Thị Yến Vân vẫn không từ bỏ đam mê khám phá những giống cây lạ.

“Tôi không nhớ hết mình đã thử bao nhiêu giống cây”, bà Lương Thị Yến Vân, Giám đốc Hợp tác xã Vườn Nhà Đà Lạt, phường Xuân Trường, tỉnh Lâm Đồng, nói.

Bà tốt nghiệp ngành kế toán nhưng lại chuyển sang làm nông nghiệp, sau khi chứng kiến những lần thu hoạch được mùa – mất giá của gia đình. Bà kể, có lần cả nhà thu hoạch vài tấn bắp cải nhưng chỉ bán được khoảng 15 triệu đồng.

“Biết lỗ vẫn phải nhổ bán vì đến kỳ thu hoạch. Giá do thương lái quyết định, người trồng gần như không có lựa chọn”, bà kể.

Khi giá cà rốt, cải xuống thấp, bà chụp ảnh, quay video đăng lên trang cá nhân, rồi nhổ từng ký cà rốt, chặt từng cây cải giao khách. Nhưng bán trực tiếp cũng không giải quyết được nhiều. Sản phẩm của gia đình bà vẫn giống hàng trăm vườn khác, khó tạo lý do để người mua trả giá cao hơn.

Bà hiểu rằng nếu tiếp tục trồng những loại rau củ phổ biến, khó thoát khỏi cảnh phụ thuộc vào giá thương lái. Bà bắt đầu tìm những giống cây ít người trồng ở Đà Lạt, trồng thử trên diện tích nhỏ, tự theo dõi từ lúc cây phát triển đến khi thu hoạch.

Những lần thử và trả giá

Năm 2018, bà bắt đầu với bí sợi mì, loại bí khi nấu chín có phần thịt tách thành những sợi dài như mì Italy. Mỗi đợt, bà chỉ trồng khoảng 500 m², vừa thăm dò thị trường vừa quay video chế biến, giới thiệu sản phẩm trên trang cá nhân và các kênh bán hàng. Năm 2019, bà cùng sáu thành viên thành lập HTX Vườn Nhà Đà Lạt, từng bước mở rộng hoạt động sản xuất và kết nối với nông dân.

Những năm đầu, bí bán được 70.000-90.000 đồng mỗi kg. Một quả nặng 1,5-3 kg có giá 100.000-270.000 đồng, cao gấp vài lần bí thông thường. Nhưng giá bán hấp dẫn cũng kéo thêm người trồng. Khi nguồn cung tăng, chất lượng sản phẩm không đồng đều, có nơi thu hoạch lúc bí chưa đủ độ chín. Đến năm 2020, giá giảm còn khoảng 20.000 đồng mỗi kg.

Thấy vậy, bà dừng trồng trong hai năm để xem lại cách chăm sóc, thời điểm thu hoạch và hướng dẫn khách chọn bí chín. Một giống cây lạ không thể chỉ bán được lúc còn hiếm. Bà hiểu muốn đi đường dài, chất lượng phải đủ ổn định để khách quay lại.

Ngoài bí sợi mì, bà còn thử nghiệm nhiều giống cây khác. Chanh dây chuối là một ví dụ. Bị thu hút bởi hoa đẹp và hình dáng quả khác thường, bà trồng thử. Nhưng sau khi ra trái và nếm, bà thấy nó không phù hợp để phát triển đại trà. Với những người hỏi xin giống, bà thường khuyên chỉ nên trồng một, hai cây làm cảnh, coi như “chưa biết thì ăn cho biết thôi”.

Cuối năm 2019, bà lại thử nghiệm khoai tây tím. Màu sắc bắt mắt và hương vị khác biệt của nó khiến bà tin đây có thể là giống cây để đời. Bà dành nhiều năm điều chỉnh mùa vụ, cách trồng và chăm sóc. Mỗi năm khoảng ba vụ, nhưng năng suất khoai tím chỉ bằng một phần mười khoai thường. Mỗi vụ, bà lỗ vài chục triệu đồng.

Trong thời gian theo đuổi khoai tím, bà cũng quay lại trồng bí sợi mì từ năm 2022, chủ yếu phục vụ nhóm khách hàng đã biết và quen dùng sản phẩm. Mỗi tháng, bà trồng khoảng một sào, chia thành nhiều đợt để duy trì nguồn cung. Đến năm 2023, giá bán phục hồi lên khoảng 55.000 đồng mỗi kg và giữ mức này đến nay.

Với bí sợi mì, bà hiểu rằng muốn giữ được khách hàng, không thể chỉ dựa vào sự mới lạ.

Còn với khoai tây tím, sau 15 vụ trong 5 năm, tổng thiệt hại lên gần một tỷ đồng. Đến năm 2024, bà quyết định dừng lại. Trải nghiệm này khiến bà nhận ra một giống cây có thể độc đáo về màu sắc, hương vị nhưng vẫn khó thành hàng hóa nếu năng suất thấp và chi phí sản xuất quá cao.

Tìm giống mới phải tính cả đầu ra

Không chỉ thử nghiệm giống cây, bà Vân còn tìm cách kéo dài thời gian bảo quản để nông sản có thêm cơ hội tiếp cận thị trường. Nếu chỉ bán tươi, sản phẩm vẫn chịu áp lực về thời gian tiêu thụ và biến động giá theo từng vụ.

Từ năm 2020, bà đầu tư gần 120 triệu đồng mua máy sấy công suất 50 kg mỗi mẻ. Để làm ra sản phẩm đạt yêu cầu, bà phải tự thử nghiệm nhiều lần; có loại làm 10 lần mới thành công khoảng ba lần. Bà điều chỉnh từ cách cắt, cấp đông, nhiệt độ, thời gian sấy đến bao bì để tìm phương án phù hợp. Sau đó, HTX tiếp tục đầu tư công nghệ sấy thăng hoa.

Qua chế biến, giá trị nông sản có thể tăng 4-5 lần, một số sản phẩm lên tới 10 lần so với bán tươi, theo bà Vân. Công nghệ sấy giúp giữ tương đối màu sắc, hình dáng, mùi vị và dinh dưỡng của sản phẩm.

“Có thị trường ổn định thì nên chế biến sâu để nâng giá trị nông sản cho người dân”, bà nói.

Đến nay, HTX có khoảng 150 sản phẩm tươi và 35 sản phẩm chế biến, trong đó 12 sản phẩm đạt OCOP từ ba sao trở lên. Hơn 50 đại lý trên toàn quốc phân phối. Đằng sau danh mục sản phẩm này là mạng lưới liên kết với khoảng 225 hộ nông dân, trong khi HTX hiện có 7 thành viên chính thức.

Ngoài cung cấp giống, vật tư và hướng dẫn kỹ thuật, HTX còn tổ chức thu mua nông sản tại vườn. Khi vào vụ, xe được bố trí đến tận nơi thu gom, lựa hàng rồi đưa về tiêu thụ. Để người trồng yên tâm sản xuất, HTX cố gắng mua cao hơn giá thị trường, tùy thời điểm và chất lượng. Chẳng hạn, khi giá bên ngoài ở mức 10.000 đồng một kg, HTX mua khoảng 12.000 đồng; nếu giá thị trường lên 30.000 đồng, mức thu mua có thể là 32.000 đồng.

Theo bà Vân, cách làm này không phải lúc nào cũng giúp nông dân bán được giá cao nhất, nhưng họ biết sản phẩm có nơi tiêu thụ, thay vì đến kỳ thu hoạch mới đi tìm người mua.

“Trồng cây gì cũng phải tính đầu ra, làm sao để mình có lời và người nông dân sống được bằng nghề”, bà bộc bạch.

Năm 2026, bà Vân được vinh danh là “Nông dân Việt Nam xuất sắc 40 năm Đổi mới”.

Ông Nguyễn Khải, Chủ tịch Liên minh HTX tỉnh Lâm Đồng, nhận xét bà Vân là người phụ nữ dám nghĩ, dám làm và luôn tìm tòi hướng đi mới. Theo ông, nền tảng kế toán giúp bà có lợi thế trong quản lý, còn việc kiên trì phát triển các sản phẩm khác biệt tạo dấu ấn riêng cho bà và HTX. Trong hơn 950 HTX đang hoạt động tại tỉnh, Vườn Nhà Đà Lạt là một mô hình sản xuất nông nghiệp sạch gắn với chế biến sâu.

Mô hình hiện tạo việc làm thường xuyên cho khoảng 40 lao động, với thu nhập bình quân 8-12 triệu đồng mỗi người mỗi tháng.