Thành công bằng sự tử tế

Cuốn sách của Inamori Kazuo gợi suy ngẫm: Mỗi ngày đều là một cơ hội để bạn chọn trở thành người như thế nào.

* Bài bạn đọc viết cho chuyên mục ‘Cuốn sách tôi yêu’

Tôi đặc biệt yêu thích những cuốn sách không gây ấn tượng với độc giả bằng lời mời gọi lớn lao, cũng chẳng hứa hẹn bí quyết nào để đổi thay cuộc đời chỉ sau một đêm, chỉ cần nhẹ nhàng mở ra một khoảng lặng. Đằng sau những trang sách, chúng ta có thể ngồi xuống, lắng nghe chính mình và tự hỏi: Giữa những bộn bề của cuộc sống, điều gì mới thực sự làm nên giá trị của một con người?

Với tôi, cuốn Con đường đi đến thành công bằng sự tử tế của Inamori Kazuo là một tác phẩm như thế. Tôi không chỉ chiêm nghiệm sâu sắc về thành công mà còn nhận ra nhiều điều gần gũi với công việc giảng dạy, với cách mình đối đãi cùng học trò, đồng nghiệp và cuộc đời. Inamori Kazuo là một trong những nhà kinh doanh nổi tiếng của Nhật Bản hiện đại, nhưng điều khiến tôi chú ý ở ông không chỉ là những thành tựu trên thương trường mà còn là quan niệm nhất quán về đạo đức trong công việc và nhân cách ở đời sống.

Trong cuốn sách, tác giả kết nối triết lý kinh doanh của mình với tư tưởng của Saigo Takamori, một nhân vật lịch sử tiêu biểu của Nhật Bản thời Minh Trị. Qua những lời di huấn của Saigo, Inamori gợi mở một tư duy mới mẻ về con người: Tài năng có thể giúp chúng ta tiến xa, tri thức có thể mở rộng những chân trời, nhưng chính tâm hồn trong sáng, lòng vị tha và sự chính trực mới quyết định ý nghĩa của hành trình ấy.

Ấn phẩm gồm 12 chương, lần lượt được dẫn dắt bằng những lời răn dạy của Saigo Takamori, từ cách đối diện với khổ đau, vượt qua thử thách đến việc lựa chọn thái độ sống trước những biến động không thể lường trước. Các thông điệp ấy không xa rời như những triết lý chỉ dành cho bậc hiền triết, trái lại gợi nhắc những điều tưởng chừng giản dị mà đôi khi chúng ta lại dễ dàng quên mất giữa nhịp sống vội vàng: Biết tự soi xét bản thân, không ngừng hoàn thiện mình, giữ lòng ngay thẳng trước lợi ích riêng và tuyệt đối không khiến những thành bại nhất thời làm thay đổi bản thể của mình.

Tôi cho rằng có lẽ ai trong chúng ta cũng từng mong muốn thành công, nhưng thành công không phải là một khái niệm có thể được đo bằng cùng một chiếc thước. Với người này, đó là một vị trí đáng mơ ước, người khác lại là sự đủ đầy về vật chất, mái ấm bình yên hay khả năng sống trọn vẹn với điều mình tin tưởng. Cũng có người đi qua nửa đời mới nhận ra thành công không nhất thiết nằm ở những gì mình sở hữu mà thuộc về điều đã trao đi và các giá trị còn ở lại sau mỗi cuộc gặp gỡ. Bởi thế, điều đáng suy ngẫm không chỉ là chúng ta sẽ đi đến đâu, mà còn là bản thân đã lựa chọn con đường nào để đi tới đó.

Inamori Kazuo đề xuất một con đường tưởng như giản dị nhưng đòi hỏi sự bền bỉ suốt đời: Con đường tử tế. Tử tế, theo tinh thần của cuốn sách, không chỉ là một thái độ hòa nhã hay những cử chỉ đẹp đẽ bên ngoài mà còn là tấm lòng vô tư, sự nhiệt thành trong công việc, tinh thần vị tha, niềm tin vào chính nghĩa và ý chí không ngừng nỗ lực để thực hiện mục tiêu của mình. Người tử tế không đồng nghĩa với việc chưa từng biết buồn giận hay thất vọng. Họ vẫn có những tổn thương, đôi lần chông chênh, nhưng giữa những lựa chọn khó khăn, bản thân vẫn cố gắng không để sự ích kỷ, lòng đố kỵ hay nỗi cay đắng dẫn dắt mình rời xa những nguyên tắc tốt đẹp.

Đọc đến đây, tôi nghĩ nhiều về nghề giáo, một lĩnh vực mà thành công đôi khi không hiện lên thành những con số rõ ràng. Người giáo viên có thể được ghi nhận bằng thành tích của học sinh, thông qua những giờ dạy tốt hay cảm giác tiến bộ trong chuyên môn. Nhưng cũng có những thành quả âm thầm chẳng dễ gì đo đếm: Một học trò từng tự ti bắt đầu tin vào khả năng của mình, một em nhỏ biết nhận lỗi sau nhiều lần bướng bỉnh hay đơn giản là em học sinh từng thờ ơ với sách vở bỗng tìm thấy niềm vui trong một trang văn.

Là một giáo viên, tôi hiểu rằng dạy học không đơn thuần là truyền đạt kiến thức mà còn là giúp học trò nhận ra giá trị của tri thức, suy nghĩ độc lập, biết chịu trách nhiệm với lời nói và hành động của mình. Trong những giờ Ngữ văn, khi cùng học sinh đọc một tác phẩm, tôi thường nghĩ văn chương không chỉ để phân tích hình ảnh, tìm hiểu nghệ thuật hay ghi nhớ những nhận định có sẵn. Văn chương còn giúp con người bước ra khỏi giới hạn của bản thân để hiểu thêm những số phận khác, biết rung động trước nỗi đau và nhận ra vẻ đẹp của lòng trắc ẩn. Một bài học thực sự có ý nghĩa, theo tôi, không chỉ giúp học sinh viết được một bài văn tốt hơn mà còn có thể khiến các em sống sâu sắc hơn, biết cân nhắc trước khi làm tổn thương người khác và trân trọng những điều bình dị quanh mình.

Dẫu vậy, tử tế trong nghề giáo không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với sự dịu dàng hay dễ dãi. Có những lúc người thầy phải nghiêm khắc, nhắc nhở, thậm chí phải kiên quyết trước thái độ thiếu trách nhiệm của học trò. Nếu chỉ vì muốn được yêu mến mà bỏ qua những sai sót, chúng ta có thể vô tình tước đi cơ hội trưởng thành của các em. Ngược lại, sự nghiêm khắc nếu thiếu thấu hiểu sẽ dễ biến thành áp đặt. Bởi vậy, điều khó nhất có lẽ là giữ được sự công tâm: Nghiêm khắc nhưng không làm nhục học trò, chỉ ra lỗi sai mà không phủ nhận phẩm giá của người mắc lỗi, đặt ra yêu cầu cao nhưng vẫn tin rằng mỗi em đều có khả năng tiến bộ.

Điều khiến tôi tâm đắc trong cuốn sách là quan niệm về mối quan hệ giữa suy nghĩ, hành động và vận mệnh. Inamori Kazuo nhắn nhủ rằng nếu muốn có một cuộc đời tốt đẹp, con người cần nghĩ điều tốt và làm điều thiện. Theo tác giả, vận mệnh không hoàn toàn là một định mệnh bất biến, bởi những lựa chọn của chúng ta có thể làm thay đổi hướng đi của cuộc đời. Trải qua nhiều biến cố, tôi hiểu điều này không đồng nghĩa với việc chỉ cần sống tốt thì mọi khó khăn đều tự nhiên biến mất, hay người tử tế lúc nào cũng nhận được phần thưởng xứng đáng. Cuộc sống vốn không vận hành theo một phép tính đơn giản như thế. Có những người tận tâm với công việc vẫn gặp thất bại. Có những người chân thành trong giao tiếp vẫn bị hiểu lầm. Và có những nỗ lực phải đi qua một quãng thời gian rất dài mới được nhìn nhận.

Nhưng chính trong những hoàn cảnh bất lợi, cách chúng ta lựa chọn ứng xử mới bộc lộ rõ nhất phẩm chất của mình. Ta có thể để một lần thất vọng khiến mình trở nên lạnh lùng, vì từng bị đối xử không công bằng mà đánh mất niềm tin vào những điều đúng đắn, hoặc tiếp tục sống ngay thẳng nhưng biết phân biệt giữa lòng tốt và sự cả tin, biết bảo vệ giới hạn của bản thân. Với tôi, tử tế không có nghĩa là chấp nhận mọi thiệt thòi, càng không phải tự buộc mình phải làm hài lòng mọi người. Một người có lòng tốt vẫn cần sự tỉnh táo, có nguyên tắc và biết nói lời từ chối khi cần thiết; chỉ khi lòng tốt đi cùng sự sáng suốt, nó mới có thể trở thành sức mạnh bền vững.

Từ những suy ngẫm ấy, tôi nghĩ đến học trò của mình, nhất là những người trẻ đang đứng trước ngưỡng cửa đại học và những lựa chọn đầu tiên của cuộc đời. Các em bước vào một thế giới rộng lớn hơn, nơi tri thức, năng lực, sự cạnh tranh và những cơ hội mới cùng hiện diện. Các em có quyền ước mơ lớn, có quyền khát vọng thành đạt và mong muốn tạo dựng một cuộc sống đủ đầy. Nhưng trên hành trình ấy, tôi mong các em đừng vì quá nóng lòng đi đến đích mà quên mất cách mình đang bước đi.

Đừng xem người khác chỉ là đối thủ cần vượt qua; đừng đánh đổi lòng tự trọng để tìm kiếm một lợi ích trước mắt; cũng đừng cho rằng tử tế là một lựa chọn yếu mềm trong một thế giới nhiều cạnh tranh. Bởi năng lực có thể giúp một người được trao cơ hội, nhưng nhân cách mới góp phần tạo nên niềm tin lâu dài. Một người giỏi giang mà thiếu trung thực có thể đạt được thành công nhất thời, song rất khó xây dựng những mối quan hệ bền vững; còn người biết nghĩ cho người khác, làm việc có trách nhiệm và giữ lời hứa có thể không phải lúc nào cũng đi nhanh nhất, nhưng thường tạo dựng được những nền tảng vững chắc cho hành trình của mình. Thành công, vì thế, còn là vượt qua những giới hạn chưa tốt đẹp trong chính mình.

Khép lại Con đường đi đến thành công bằng sự tử tế, bản thân vẫn nghĩ về một điều giản dị: Mỗi ngày sống đều là một cơ hội để lựa chọn trở thành người như thế nào. Chúng ta không thể quyết định những gì xảy đến với mình, nhưng có thể học cách điều chỉnh thái độ, chăm chút suy nghĩ và chịu trách nhiệm với hành động của bản thân. Một lời nói chân thành, một việc làm có trách nhiệm, một lần biết đặt mình vào hoàn cảnh của người khác hay một quyết định không thỏa hiệp với điều sai trái có thể không làm cuộc đời đổi khác ngay lập tức, nhưng sẽ âm thầm bồi đắp nên phẩm chất của một con người.

Độc giả mọi độ tuổi có thể gửi bài viết (không giới hạn số lượng) về email giaitri.vnexpress@gmail.com, tên mail là: “Bai cam nhan Cuon sach toi yeu”.

Mỗi bài có độ dài tối đa 1.500 từ, là sáng tác mới, chưa từng đăng tải trên các phương tiện truyền thông hoặc mạng xã hội. Sách được bạn đọc giới thiệu phải là ấn phẩm không vi phạm pháp luật Việt Nam, do nhà xuất bản được cấp phép phát hành, không thuộc diện bị đình chỉ phát hành, thu hồi, cấm lưu hành. Bài viết nêu rõ tên sách, tác giả, dịch giả, nhà xuất bản, năm xuất bản.

Khuyến khích những bài viết có hình ảnh đi kèm (ảnh sách hoặc hình ảnh độc giả cùng sách). Ngoài bài viết, độc giả có thể gửi cảm nhận bằng hình thức podcast hoặc video.