Tưởng ‘nằm im dưỡng bệnh’ hóa xương khớp càng suy kiệt

Cơn đau lưng ập đến sau chuỗi ngày ngồi bàn giấy liên tục, chị Trang, 46 tuổi, chọn phản xạ mà nhiều người Việt vẫn tin là khôn ngoan: nằm bất động.

Nữ nhân viên văn phòng ở Hà Nội dừng làm việc nhà, tránh cúi người, hạn chế đi lại, phần lớn thời gian rảnh nằm một chỗ và tự mua thuốc giảm đau mỗi khi triệu chứng trở nặng. Cơn đau dịu đi trong chốc lát rồi quay lại, dữ dội hơn sau mỗi đợt ngồi làm việc dài. Càng sợ đau, chị càng ít cử động, bỏ luôn thói quen đi bộ. Cơ thể chị ì ạch, lưng mỏi nhừ khi đứng lâu, đến động tác cúi nhặt một món đồ cũng thành thử thách.

“Tôi cứ nghĩ nằm nghỉ nhiều thì lưng sẽ đỡ đau, không ngờ người càng yếu, cơn đau cũng chẳng dứt”, người phụ nữ nói.

Niềm tin ấy đẩy chị vào đúng cái bẫy mà giới chuyên môn cảnh báo. “Khi đau xương khớp, bất động sẽ không chữa lành cơ thể. Nó bào mòn cơ thể”, bác sĩ Ngô Quang Hải, nguyên Phó giám đốc Trung tâm đào tạo và chỉ đạo tuyến, Bệnh viện Châm cứu Trung ương, nhận định.

Ông Tuyên, 67 tuổi, cũng bước vào “cái bẫy” ấy từ một cơn đau đầu gối. Sợ khớp tổn thương nặng hơn, ông ngừng đi bộ quanh nhà, bỏ bài tập nhẹ mỗi sáng, chuyển sang ngồi và nằm gần như cả ngày. Mỗi lần gối đau, ông uống thuốc giảm đau hoặc nhờ người nhà xoa bóp.

Những tuần đầu, nghỉ ngơi mang lại cảm giác dễ chịu. Rồi ông nhận ra mình đi chậm hẳn, đứng dậy khỏi ghế khó khăn, bước vài bậc cầu thang phải bám lan can. Nỗi sợ ngã khiến ông càng ngại ra khỏi nhà. Buổi đi chợ gần hay vòng dạo quanh khu phố tuột khỏi tầm tay, ông phải trông cậy vào con cháu cho những việc trước đây tự làm.

Hội Cơ Xương khớp Việt Nam thống kê khoảng 60% người trên 65 tuổi và 85% người trên 80 tuổi mắc thoái hóa khớp, tình trạng lớp sụn đệm giữa hai đầu xương bào mòn khiến xương cọ vào nhau gây đau và cứng. Song khi cơn đau khớp ập đến, phản xạ tự nhiên của đa số bệnh nhân là nằm im dưỡng bệnh, tự tước đi khả năng cử động vì lo sợ ổ khớp hỏng nặng thêm.

Gốc rễ vấn đề nằm ở một hiểu lầm về chính cấu tạo cơ thể. Bác sĩ Calvin Q Trịnh, Giám đốc Đơn vị Phục hồi chức năng và hình thể HMR, giải thích hệ cơ xương khớp sinh ra để vận động. Nằm lâu không có chỉ định bắt buộc sẽ khiến cơ bắp teo lại, khớp cứng, khả năng giữ thăng bằng suy giảm và nguy cơ té ngã dâng cao.

“Ngay cả với người bệnh không thể tự vận động, chẳng hạn sau đột quỵ, các bài tập vận động thụ động dưới sự hướng dẫn của nhân viên y tế vẫn rất cần thiết”, ông nói. “Không nên mặc định rằng cứ đau là phải nằm im mà cần xác định tình trạng bệnh để lựa chọn hình thức vận động phù hợp.”

Người cao tuổi đối mặt thêm hai nguy cơ ít ai để ý: suy dinh dưỡng và sarcopenia, tình trạng khối cơ hao hụt cả về lượng lẫn sức mạnh theo tuổi. Khối cơ không chỉ nâng đỡ chuyển động và giữ thăng bằng. Nó còn tham gia chuyển hóa năng lượng, điều hòa đường huyết và hỗ trợ miễn dịch.

Một thủ phạm khác âm thầm tích tụ qua năm tháng là mất cân bằng cơ. Khi tư thế làm việc lệch hoặc lối tập luyện thiên về một phía, nhóm cơ này hoạt động liên tục còn nhóm đối ứng bị bỏ quên, lực quanh khớp phân bố lệch và cơn đau nảy sinh. Vận động viên chuyên nghiệp hiểu rõ điều này, nên bên cạnh tập chuyên môn họ luôn dành thời gian cho các bài bổ trợ cân bằng nhóm cơ.

Bác sĩ Hải cũng tiếp nhận ngày càng nhiều ca đau cổ vai gáy và xương khớp, không riêng người già mà cả dân văn phòng trẻ ngồi lâu, ít đi lại, quen tự mua thuốc hoặc tìm đến dịch vụ massage. Những cách đó dập tắt cơn đau trong chốc lát rồi để lại nguyên vẹn căn nguyên.

“Họ không xác định và khắc phục các yếu tố gây ra vấn đề, chỉ tập trung xử lý triệu chứng, bỏ qua tình trạng suy yếu, mất cân bằng giữa các nhóm cơ và hạn chế vận động có thể khiến vấn đề kéo dài, ảnh hưởng đến chức năng cơ xương khớp”, ông nói.

Lối thoát không nằm ở viên thuốc giảm đau mà ở vận động đúng cách, được điều chỉnh theo từng thể trạng. Người thoát vị đĩa đệm hay thoái hóa khớp gối nên tránh các động tác dồn tải lên vùng tổn thương, thay bằng đi bộ, tập dưới nước hoặc các bài phục hồi chức năng có hướng dẫn.

Bác sĩ Calvin Q Trịnh khuyên hình thành thói quen vận động chuẩn từ khi còn trẻ để bảo vệ chức năng khớp lúc về già. Người cao tuổi cần tránh tập quá sớm hoặc quá khuya trong thời tiết lạnh. Người mang bệnh tim mạch nên tránh xa các môn quá nặng và mạo hiểm như đẩy tạ, đấm bốc, bóng đá, nhảy dù, bởi chúng bào mòn sức khỏe nhiều hơn phục hồi.