Bộ Y tế: Đề xuất người dưới 15 tuổi được hiến mô tái sinh cho cha mẹ anh chị em ruột

Hà NộiHọp báo chiều 27/10, Thứ trưởng Y tế Vũ Mạnh Hà cho biết dự thảo luật hiến ghép tạng (sửa đổi) đề xuất người dưới 15 tuổi được hiến mô tái sinh cho cha mẹ anh chị em ruột khi không có người hiến trưởng thành phù hợp.

Cuộc họp báo diễn ra trong bối cảnh có nhiều ý kiến trái chiều về các quy định liên quan đến hiến, ghép tạng ở người dưới 18 tuổi và việc lấy ý kiến trẻ em từ 7 tuổi về hiến tạng. Những tranh luận này không chỉ xoay quanh tính phù hợp của các quy định dự kiến, mà còn đặt ra câu hỏi về khả năng nhận thức, tính tự nguyện và cách thức bảo đảm tiếng nói của trẻ em trong quá trình xây dựng chính sách.

Tham gia họp báo có Bộ trưởng Y tế Đào Hồng Lan, các thành viên ban soạn thảo dự luật, Đại biểu Quốc hội, thành viên Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, đại diện các tổ chức nước ngoài như Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và giám đốc các bệnh viện Việt Đức, Nhi Trung ương, Y Dược TP HCM…

Tại họp báo, Thứ trưởng Y tế Vũ Mạnh Hà cho hay dự án Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) hướng tới mở rộng nguồn hiến, tăng cơ hội điều trị cho người bệnh, đồng thời siết chặt các biện pháp bảo vệ người hiến, đặc biệt là trẻ em.

Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác năm 2006 đã tạo hành lang pháp lý quan trọng cho hoạt động ghép tạng tại Việt Nam. Từ ca ghép tạng đầu tiên năm 1992 đến tháng 3/2026, cả nước thực hiện 11.187 ca ghép, cứu sống và cải thiện chất lượng cuộc sống cho nhiều người bệnh, trong đó có trẻ em.

“Tuy nhiên, sau 20 năm thực hiện, luật đã bộc lộ những hạn chế, chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu điều trị và sự phát triển của y học”, Thứ trưởng Hà nói, thêm rằng việc sửa đổi nhằm thể chế hóa chủ trương của Đảng về bảo vệ, chăm sóc sức khỏe nhân dân; tháo gỡ vướng mắc thực tiễn; hoàn thiện khung pháp lý theo hướng nhân đạo, công bằng, minh bạch, ngăn chặn mua bán mô, bộ phận cơ thể người và đẩy mạnh chuyển đổi số.

Về đề xuất hiến, lấy mô, bộ phận cơ thể ở người dưới 18 tuổi

Ông Hà cho hay pháp luật hiện hành chưa cho phép người dưới 18 tuổi đăng ký hiến mô, bộ phận cơ thể và chưa có cơ chế phù hợp cho một số trường hợp hiến mô tái sinh. Trong khi đó, nhu cầu ghép tạng ở trẻ em vẫn lớn. Ước tính mỗi năm, trẻ em cần khoảng 55 ca ghép gan, 60 ca ghép thận; khoảng 200 bệnh nhi đang chờ ghép gan. Nhu cầu ghép tế bào gốc tạo máu cũng vượt xa khả năng đáp ứng hiện nay. Với một số bệnh như bạch cầu cấp, suy tủy xương, thalassemia và rối loạn miễn dịch bẩm sinh, ghép tế bào gốc tạo máu có thể là cơ hội điều trị mang tính quyết định.

Trên cơ sở tham khảo hướng dẫn của Tổ chức Y tế Thế giới và kinh nghiệm quốc tế, dự thảo thiết kế các điều kiện chặt chẽ, đặt quyền và lợi ích của trẻ lên hàng đầu. Theo đó, cấm lấy bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi khi còn sống; chỉ xem xét cho phép hiến mô tái sinh, như tế bào gốc tạo máu, trong những trường hợp giới hạn.

Điều 20 Công ước Oviedo của Hội đồng châu Âu cho phép hiến mô tái sinh để điều trị cho anh, chị, em ruột trong những điều kiện chặt chẽ: không có người hiến tương hợp, người hiến không phản đối.

Đối với hiến tạng sau khi qua đời, số liệu năm 2023 của Hội đồng châu Âu ghi nhận nhiều quốc gia như Mỹ, Anh, Đức, Australia, Italy, Thái Lan, Malaysia đã triển khai đối với người dưới 18 tuổi.

“Đây là cơ sở để Ban soạn thảo dự luật tham khảo, nghiên cứu và đánh giá sự phù hợp với điều kiện thực tiễn Việt Nam, bảo đảm khung pháp lý và cơ chế bảo vệ cần thiết”, ông Hà nói.

Dự thảo bổ sung các trường hợp được hiến mô bao gồm: Cho phép người hiến mô tái sinh khi còn sống như tế bào gốc, máu, huyết tương… Không cho phép hiến các loại mô không tái sinh khi còn sống như võng mạc, củng mạc, van tim…

Các đề xuất cụ thể gồm:

– Người từ đủ 18 tuổi trở lên được hiến mô tái sinh.

– Người từ đủ 15 tuổi đến dưới 18 tuổi được hiến mô tái sinh (trừ máu và các thành phần máu) cho thành viên gia đình khi không có người hiến trưởng thành phù hợp và phải đáp ứng các điều kiện bảo vệ người chưa thành niên.

– Người dưới 15 tuổi được hiến mô tái sinh (trừ máu và các thành phần máu) cho cha đẻ, mẹ đẻ, anh ruột, chị ruột, em ruột khi không có người hiến khác phù hợp và phải đáp ứng các điều kiện bảo vệ người chưa thành niên.

Các điều kiện đảm bảo với người hiến là trẻ phải đủ sức khỏe, được tư vấn độc lập, có sự đồng ý của cả trẻ và cha mẹ hoặc người giám hộ.

Dự thảo Luật quy định cấm hành vi lấy bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi khi còn sống. Chỉ được lấy mô, bộ phận cơ thể ở người dưới 18 tuổi sau khi chết đã được Hội đồng chuyên môn độc lập xác định chết não hoặc chết tuần hoàn, đã đăng ký hoặc có cha mẹ/người giám hộ đồng ý.

Phòng chống mua bán mô, tạng người dưới 18 tuổi

Thứ trưởng Hà cho hay dự thảo cũng quy định các biện pháp kiểm soát và phòng chống mua bán mô, bộ phận cơ thể ở người dưới 18 tuổi. Các biện pháp này bao gồm:

– Cần có sự đồng ý của trẻ và cả cha, mẹ hoặc người giám hộ đương nhiên theo quy định tại Điều 52 Bộ luật Dân sự.

– Chỉ giới hạn trẻ 15-18 tuổi được hiến mô tái sinh cho thành viên gia đình.

– Trẻ dưới 15 tuổi được hiến mô tái sinh cho cha, mẹ, anh, chị em ruột. Tuy nhiên Bộ Y tế sẽ tiếp tục nghiên cứu, đề xuất thu hẹp phạm vi hiến là chỉ cho anh chị em ruột.

– Được tư vấn độc lập theo quy trình do Bộ Y tế ban hành để bảo đảm người hiến được cung cấp đầy đủ thông tin, tự nguyện và không bị cưỡng ép hiến mô.

– Sự phản đối, không đồng ý của trẻ trong bất cứ tình huống, thời điểm nào đều được tôn trọng và ghi nhận.

Lấy ý kiến trẻ về dự thảo luật hiến tạng là cần thiết nhưng chưa đủ

Đề cập đến việc lấy ý kiến trẻ về dự thảo luật hiến tạng, ông Đặng Hoa Nam, Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam, cho rằng việc lấy ý kiến trẻ em khi xây dựng pháp luật là yêu cầu bắt buộc, song cần có phương pháp phù hợp với độ tuổi và khả năng nhận thức. Trẻ phải được giải thích đầy đủ để hiểu vấn đề, tiếp nhận thông tin chính xác và bày tỏ nguyện vọng một cách độc lập, trung thực.

“Việc lấy ý kiến trẻ em trong dự thảo luật hiến, ghép mô, tạng cần được xem là điều kiện cần nhưng chưa đủ để bảo đảm quyền và lợi ích tốt nhất của trẻ”, ông Nam nói. Ngay cả khi trẻ và cha mẹ hoặc người giám hộ đồng ý, quyết định cuối cùng vẫn phải dựa trên các điều kiện chuyên môn và cơ chế bảo vệ nghiêm ngặt, tránh nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe, sự phát triển lâu dài của trẻ.

Ông Nam đề xuất bên cạnh hội đồng chuyên môn y khoa độc lập, cần có sự tham gia của chuyên gia tâm lý trẻ em hoặc nhân viên công tác xã hội có kinh nghiệm làm việc với trẻ. Những người này đánh giá liệu nguyện vọng của trẻ có thực sự tự nguyện, khách quan hay chịu tác động từ sự lôi kéo, dụ dỗ hoặc ép buộc của người khác.

“Ý kiến của trẻ em phải là ý kiến thực sự của chính các em, không bị chi phối hay lợi dụng. Đây là điều cần được bảo đảm khi xây dựng cơ chế cho phép trẻ hiến mô, tạng”, ông Nam nói.

Theo ông, mở rộng đối tượng hiến cần đi kèm các biện pháp bảo vệ tối đa, bảo đảm trẻ không bị tổn hại và quyền lợi của các em luôn được đặt lên hàng đầu.

Thêm cơ hội sống cho trẻ bệnh hiểm nghèo

GS.TS Nguyễn Hoàng Định, Phó giám đốc Bệnh viện Đại học Y Dược TP HCM, cũng nhìn nhận cho phép người dưới 18 tuổi hiến tạng sau khi chết não có thể mở thêm cơ hội sống cho nhiều trẻ em mắc bệnh hiểm nghèo. Bệnh viện đã thực hiện 57 ca ghép gan cho trẻ em, trong đó 50 ca nhận gan từ người hiến sống, chủ yếu là bố mẹ, và 7 ca từ người chết não. Với trẻ em, các bác sĩ có thể chia gan từ người hiến sống để ghép, nhưng không thể áp dụng cách này với mọi tạng.

“Không thể lấy tim từ người hiến sống hay chia một trái tim để ghép cho nhiều người. Vì vậy, nếu pháp luật cho phép hiến tạng sau khi chết não ở người dưới 18 tuổi với những điều kiện bảo vệ nghiêm ngặt, nguồn tạng hiến sẽ có thêm cơ hội đến với những bệnh nhi đang chờ ghép”, GS Định nói.

Phát biểu này của GS Định được GS.TS Trần Minh Điển, Giám đốc Bệnh viện Nhi Trung ương, Chủ tịch Hội Nhi khoa Việt Nam, gật đầu đồng tình.

TS Điển cho rằng dự thảo luật cho phép người dưới 18 tuổi đăng ký nguyện vọng hiến mô, tạng sau khi chết, với sự đồng ý bằng văn bản của cha mẹ hoặc người đại diện theo pháp luật. Tuy nhiên, đăng ký chỉ thể hiện nguyện vọng, không đồng nghĩa người đó đương nhiên đủ điều kiện hiến. Với người dưới 18 tuổi còn sống, dự thảo chỉ cho phép hiến mô tái sinh như tế bào gốc tạo máu trong những trường hợp đặc biệt, với điều kiện nghiêm ngặt và giới hạn người nhận là thành viên gia đình theo độ tuổi quy định. Trẻ phải được tư vấn độc lập, có sự đồng ý của bản thân và cha mẹ hoặc người giám hộ; mọi sự phản đối của trẻ đều phải được tôn trọng. Trẻ dưới 18 tuổi không được hiến các bộ phận cơ thể khi còn sống.

Ông Điển dẫn ví dụ bệnh nhi mắc bệnh tan máu bẩm sinh (thalassemia), có thể phải truyền máu định kỳ khoảng 20 ngày một lần nếu bệnh nặng. Ghép tế bào gốc tạo máu từ người thân phù hợp có thể giúp trẻ giảm hoặc ngừng phụ thuộc vào truyền máu. Trong một số trường hợp, máu cuống rốn của em bé sinh sau được lưu trữ để ghép cho anh, chị ruột; khi cần, có thể kết hợp thêm tế bào gốc từ tủy xương nếu đáp ứng điều kiện an toàn và tương hợp.

Đối với ghép gan, tim, phổi, thận, dự thảo không cho phép người dưới 18 tuổi hiến khi còn sống, nhưng mở ra khả năng hiến sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn theo các điều kiện luật định. Việc xác định chết phải do hội đồng chuyên môn độc lập thực hiện, tách biệt với hoạt động điều trị và ghép tạng.

Bệnh viện Nhi Trung ương hiện có khoảng 60 trẻ trong danh sách chờ ghép gan. Trong số này, 25 trẻ có thể tử vong trong 3-5 tháng tới nếu không được ghép kịp thời; 20 trẻ khác cần ghép trong 6-8 tháng, số còn lại có thể chờ khoảng một năm. TS Điển cho rằng mở rộng nguồn tạng từ người hiến sau khi chết có thể tăng cơ hội sống cho trẻ mắc bệnh hiểm nghèo, đồng thời giảm rủi ro sức khỏe cho người thân phải hiến tạng khi còn sống.

Bà Angela Pratt, Trưởng Đại diện WHO tại Việt Nam ủng hộ Việt Nam mở rộng cơ hội hiến, ghép mô, tạng ở trẻ em, với điều kiện đặt lợi ích tốt nhất của trẻ lên hàng đầu và thiết lập các cơ chế bảo vệ nghiêm ngặt.

Theo bà, cần phân biệt rõ giữa hiến tạng khi còn sống và hiến sau khi chết. Hiến bộ phận cơ thể khi còn sống ở người chưa thành niên chỉ nên được xem xét trong những trường hợp đặc biệt; trong khi hiến mô tái sinh như tế bào gốc tạo máu có thể được chấp nhận trong phạm vi gia đình, khi không có người hiến trưởng thành phù hợp và đáp ứng đầy đủ điều kiện bảo vệ. Với trẻ em, các biện pháp bảo vệ cần bao gồm cung cấp thông tin phù hợp lứa tuổi, bảo đảm sự đồng thuận thực chất của trẻ và sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ, tư vấn độc lập, quyền từ chối hoặc rút lại sự đồng ý, cùng cơ chế ngăn chặn ép buộc, bóc lột và mua bán mô, tạng.

Chia sẻ kinh nghiệm tại Australia, bà Pratt cho biết nước này cho phép người chưa thành niên bày tỏ nguyện vọng hiến mô, tạng sau khi chết thông qua hệ thống đăng ký tự nguyện, đi kèm sự tham gia của gia đình, đánh giá chuyên môn và cơ chế giám sát chặt chẽ. Một số quốc gia khác cũng có cách tiếp cận tương tự.

Đánh giá dự thảo luật hiến tạng (sửa đổi) của Việt Nam, đại diện WHO cho rằng nhìn chung phù hợp với các nguyên tắc của tổ chức và kinh nghiệm quốc tế, đồng thời vẫn cần tiếp tục hoàn thiện, nhất là quy định về cung cấp thông tin phù hợp với độ tuổi và bảo đảm sự đồng thuận của trẻ.

“Tôi không mong con mình rơi vào hoàn cảnh cần ghép tạng, nhưng nếu điều đó xảy ra, tôi hy vọng sẽ có một hệ thống bảo đảm các nguyên tắc đạo đức rõ ràng, công bằng và an toàn”, bà Pratt chia sẻ.

Khép lại họp báo, Bộ trưởng Y tế Đào Hồng Lan cho biết dự thảo Luật sửa đổi Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác đang được tiếp tục hoàn thiện để trình Quốc hội xem xét tại kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI. Bộ Y tế sẽ tiếp thu ý kiến của đại biểu Quốc hội, người dân, chuyên gia và các cơ quan báo chí với tinh thần cầu thị.

Theo bà Lan, sau 20 năm thực hiện, luật hiện hành đã bộc lộ những bất cập trong bối cảnh khoa học, công nghệ y tế phát triển nhanh chóng. Trong khi đó, ghép tạng là cơ hội sống còn đối với nhiều bệnh nhân suy tạng giai đoạn cuối, còn nhu cầu ghép ở trẻ em vẫn rất lớn.

“Chúng ta không thể thờ ơ khi có cơ hội cứu sống người bệnh mà không làm. Trách nhiệm của cơ quan xây dựng pháp luật là hoàn thiện quy định để mang lại nhiều lợi ích nhất cho người dân, đồng thời bảo đảm không ai bị ép buộc hiến tạng”, bà Lan nói.

Bộ trưởng nhấn mạnh dự thảo được xây dựng theo hai nguyên tắc cốt lõi: mở rộng cơ hội cứu sống người bệnh và siết chặt các điều kiện bảo vệ người hiến. Việc mở rộng đối tượng hiến phải đi kèm quy định chặt chẽ về điều kiện hiến, đối tượng được hiến và các hành vi bị nghiêm cấm nhằm ngăn chặn ép buộc, mua bán, trục lợi.

Bộ trưởng cũng nhìn nhận những băn khoăn của người dân về hiến mô, tạng ở trẻ em cần được lắng nghe và giải thích rõ ràng. Các vấn đề kỹ thuật chưa chặt chẽ trong dự thảo cần tiếp tục được rà soát, chỉnh lý để bảo đảm quyền lợi của trẻ em và tính khả thi khi thực hiện. Bộ trưởng khẳng định mục tiêu của dự luật là tạo thêm cơ hội sống cho bệnh nhân, đồng thời xây dựng hành lang pháp lý để đội ngũ y bác sĩ yên tâm công tác.

Hôm 21/10, Bộ trưởng Y tế Đào Hồng Lan, thừa ủy quyền Thủ tướng, trình Quốc hội dự án luật này. Dự án Luật hiện tiếp tục được tiếp thu ý kiến của đại biểu Quốc hội và người dân để chỉnh lý, hoàn thiện trước khi trình Quốc hội xem xét thông qua tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI.

Dự thảo gồm 7 chương, 39 điều, trong đó bổ sung quy định về người dưới 18 tuổi đăng ký hiến, phân biệt hai nội dung là cho phép trẻ đang sống hiến mô tái sinh trong trường hợp đặc biệt (hiến khi còn sống) và hiến sau khi qua đời (người hiến chết não). Người chưa thành niên đăng ký hiến phải có văn bản đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ; có thể thay đổi hoặc hủy đăng ký bất cứ lúc nào.