Đề xuất bắt buộc bệnh viện có ICU tham gia vận động hiến tạng

Chuyên gia đề xuất bắt buộc các bệnh viện có khoa hồi sức cấp cứu (ICU) tham gia mạng lưới vận động hiến tạng, đồng thời xây dựng chính sách ngân sách hỗ trợ gia đình người hiến.

Ông Phạm Văn Học, thành viên Hội đồng Y khoa quốc gia, Phó chủ tịch Hiệp hội Bệnh viện tư nhân Việt Nam nêu đề xuất này tại Diễn đàn về pháp luật, quản trị, dữ liệu và tài chính trong hiến, ghép tạng do Trung tâm Điều phối Quốc gia về ghép bộ phận cơ thể người, hôm 19/10. Ông cho rằng cần luật hóa trách nhiệm của bệnh viện trong phát hiện, vận động hiến tạng từ người chết não, chết tuần hoàn.

Pháp luật hiện chưa quy định rõ nghĩa vụ của các bệnh viện trong phát hiện người hiến tiềm năng, tiếp cận gia đình và báo cáo Trung tâm điều phối, theo ông Học. Hoạt động này chủ yếu dựa vào sự chủ động của từng cơ sở, khiến số bệnh viện tham gia hiến, lấy tạng còn ít hơn số cơ sở đủ điều kiện ghép tạng. Số trường hợp được tiếp cận, vận động và đồng ý hiến tạng còn hạn chế.

Tính đến tháng 3, Việt Nam đã thực hiện 11.187 ca ghép tạng, 34 bệnh viện đủ điều kiện ghép tạng. Tuy nhiên, hơn 91% số ca ghép có nguồn từ người hiến sống, trong khi tạng từ người chết não chỉ chiếm 8,6%. Việt Nam ghi nhận 14 ca chết não hiến tạng năm 2023, 41 ca năm 2024 và 64 ca năm 2025.

“Nếu luật không bắt buộc, các bệnh viện vẫn ngần ngại và đứng ngoài cuộc vận động hiến tạng”, ông Học nói, cho rằng cần bổ sung vào dự thảo luật “tất cả bệnh viện có ICU phải tham gia mạng lưới vận động hiến tạng”. Khi phát hiện người bệnh có tiềm năng hiến, bệnh viện phải kích hoạt quy trình chuyên môn, báo cáo trung tâm điều phối để phối hợp đánh giá, tư vấn gia đình và thực hiện các bước tiếp theo khi đủ điều kiện. Theo ông, quy định rõ trách nhiệm sẽ giúp mở rộng mạng lưới phát hiện người hiến, hạn chế bỏ lỡ cơ hội ghép tạng do chậm trễ hoặc thiếu phối hợp.

Đây là lần đầu tiên tại Việt Nam có đề xuất “bắt buộc bệnh viện có ICU tham gia vận động hiến tạng”. Đến nay các bệnh viện vận động hiến tạng người chết não theo tinh thần nhân văn, tự nguyện và không bắt buộc.

Bên cạnh mở rộng mạng lưới vận động, vấn đề cơ chế ngân sách hỗ trợ gia đình người tự nguyện hiến mô, tạng, hiến xác phục vụ y học cũng được các chuyên gia đặt ra. Ví dụ dự thảo luật đã đề cập chính sách của Nhà nước và các khoản chi ngân sách, song cần làm rõ hơn cơ chế hỗ trợ tài chính cho gia đình người hiến. Khoản hỗ trợ có thể dùng để lo hậu sự, chăm sóc con nhỏ hoặc người phụ thuộc, giúp gia đình vượt qua khó khăn trước mắt sau mất mát.

“Không thể để người nhận tạng đưa tiền trực tiếp cho gia đình người hiến vì sẽ biến thành hoạt động mua bán tạng”, ông Học nói, thêm rằng nên có ngân sách hỗ trợ gia đình họ lo hậu sự hoặc nuôi con nhỏ, vượt qua khó khăn trước mắt.

Đồng quan điểm, Phó cục trưởng Cục Quản lý Khám, chữa bệnh Nguyễn Trọng Khoa cũng cho rằng cần hoàn thiện cơ chế tài chính và điều phối trong dự thảo luật. Theo ông, các quy định cần làm rõ kinh phí cho hoạt động vận động hiến, xác định chết não, điều phối, vận chuyển, bảo quản tạng và hỗ trợ người hiến.

Ông Khoa đề nghị tăng cường vai trò của cơ quan điều phối quốc gia, hoàn thiện cơ sở dữ liệu, bảo đảm công khai, minh bạch và công bằng trong phân bổ tạng. Quy chế phối hợp giữa ngành y tế, hàng không và các cơ quan liên quan nên đồng bộ nhằm rút ngắn thời gian vận chuyển. Gia đình người hiến được xem xét hỗ trợ các chi phí thực tế hoặc khoản thu nhập bị mất liên quan đến việc hiến tạng, trên nguyên tắc nhân đạo và không thương mại hóa.

Tại diễn đàn, các chuyên gia Tây Ban Nha chia sẻ kinh nghiệm vận hành hệ thống hiến, ghép tạng với sự điều phối của Tổ chức Ghép tạng Quốc gia (ONT) và mạng lưới điều phối viên chuyên trách tại bệnh viện.

Đại sứ Tây Ban Nha tại Việt Nam Carmen Cano de Lasala cho biết tỷ lệ gia đình đồng ý hiến tạng tại nước này đạt khoảng 75-80%. Việc đào tạo điều phối viên, đặc biệt về kỹ năng tiếp cận gia đình chuyên nghiệp, tinh tế và thấu cảm, góp phần quan trọng vào kết quả này. Bà nhấn mạnh hiến tạng phải dựa trên tinh thần tự nguyện, không vì lợi nhuận và gia đình luôn được tham vấn.

Bộ Y tế đang hoàn thiện dự án luật sửa đổi về hiến, ghép mô, tạng để trình tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, diễn ra từ ngày 17/10 đến 20/11. Nếu được thông qua theo kế hoạch, luật dự kiến có hiệu lực từ ngày 1/7/2027.