Những ngôi nhà, chiếc xe và lời tung hô trên mạng xã hội “trở thành thước đo” khiến nhiều người trẻ tự thấy mình thất bại, rồi lún dần vào lo âu, trầm cảm, thậm chí tự làm đau bản thân.
Gần 2h sáng, Hoàng vẫn chưa ngủ. Chàng trai 29 tuổi nằm trong căn phòng trọ 18 m2 ở Cầu Giấy, liên tục phóng to bức ảnh căn nhà hai tầng đỗ ôtô phía trước trên màn hình điện thoại. Bức ảnh do người bạn học cùng bàn thời đại học đăng tải, kèm dòng chữ ngắn: “Món quà tự thưởng sinh nhật tuổi 30”.
Dưới phần bình luận là hàng trăm lời tán thưởng. Hoàng đặt điện thoại úp xuống mặt nệm, nhìn lên mảng trần nhà loang lổ vết ẩm mốc, nghĩ về con số 100 triệu tiết kiệm – là tài sản phòng thân duy nhất.
“Tôi thấy mình là kẻ bỏ đi”, Hoàng nói với Thạc sĩ Nguyễn Thị Hương Lan, Trưởng phòng Tâm lý, Viện đào tạo BHIU, khi tham gia phiên trị liệu.
Nhiều tháng qua, nhịp sinh hoạt của anh gắn liền với những đêm trắng. Làm việc tự do theo từng dự án thiết kế, thu nhập của Hoàng trồi sụt từ 12 đến 25 triệu đồng mỗi tháng. Với giá nhà đất tại các đô thị lớn liên tục lập đỉnh, giấc mơ an cư của nam thanh niên gần như bế tắc.
Mỗi lần lướt mạng xã hội, chứng kiến bạn bè lần lượt lên chức quản lý, mua chung cư hay đi du lịch nước ngoài, chàng trai lại ngột ngạt. Hoàn thành một dự án, thứ anh nghĩ đến đầu tiên không phải tiền công, mà là câu “chả đáng gì”. Anh mất ngủ triền miên, sụt 5 kg trong ba tháng, bỏ dở những việc trước đây từng thấy hào hứng. Vài lần, anh bấm móng tay vào lòng bàn tay đến bật máu để dịu cơn bức bối. Nhận thấy bản thân ngày càng suy sụp, Hoàng đến viện khám, nhận kết quả bị rối loạn lo âu, phải điều trị bằng thuốc kết hợp tư vấn tâm lý.
Theo bà Lan, Hoàng là một trong số người trẻ mang tâm lý đồng trang lứa (peer pressure) bị mạng xã hội khuếch đại, đến mức phải tìm đến phòng khám tâm lý.
Việt Nam nằm trong nhóm 10 nước đông người dùng mạng xã hội nhất thế giới, với 73% dân số dùng mạng xã hội, phần lớn ở tuổi 15-34. Báo cáo Digital 2021 cho thấy mỗi ngày người Việt vào Internet trung bình 6 giờ 47 phút, riêng mạng xã hội chiếm 2 giờ 21 phút. Càng dành nhiều thời gian lướt mạng, người trẻ càng dễ so mình với người khác, càng dễ thấy mình thua kém.
Khảo sát năm 2021 của Barna Group (Mỹ) cho thấy cứ 5 người Gen Z thì có 2 người chịu áp lực từ kỳ vọng xã hội, trong đó áp lực thành công chiếm 56% và nhu cầu phải hoàn hảo chiếm 42%. Một khảo sát của NielsenIQ ghi nhận 65% người trẻ thấy nặng nề vì phải liên tục vượt trội hơn bạn bè đồng lứa. Việt Nam chưa có thống kê về số người trẻ mắc bệnh tâm lý do áp lực mạng xã hội, nhưng các bệnh viện đã ghi nhận nhóm bệnh nhân này.
Bác sĩ Nguyễn Viết Chung, Trưởng khoa Sức khỏe Tâm thần, Bệnh viện E, từng điều trị cô gái 25 tuổi, lao động tự do, nhập viện vì trầm cảm nặng kèm nhiều vết thương trên cơ thể do tự rạch da kéo dài. Cô làm ra những sản phẩm hoàn chỉnh, nhưng luôn dằn vặt vì công việc không gắn với một chức danh cụ thể như bác sĩ, kỹ sư hay chuyên gia công nghệ. Khi thấy người quen thăng tiến, được gia đình tự hào giới thiệu, cô rơi vào bế tắc.
Theo bác sĩ Chung, bệnh nhân gán mọi kết quả mình đạt được cho may rủi, quy mọi trở ngại về sự kém cỏi cá nhân. Mỗi khi cảm xúc tiêu cực vượt ngưỡng, cô tự rạch da để giải tỏa. Đây là biểu hiện của trầm cảm đi kèm xu hướng tự phủ nhận giá trị bản thân, không đơn thuần là “yếu đuối” hay “thiếu bản lĩnh”.
“Khi thành công của một người chỉ được đám đông định lượng bằng chức danh, nhà cửa, xe cộ và những lượt tương tác ảo, những nỗ lực âm thầm hay công việc đặc thù rất dễ bị coi nhẹ. Người trẻ thường mắc sai lầm khi đem toàn bộ phần ‘hậu trường’ bề bộn, khó khăn của cuộc đời mình so sánh với ‘sân khấu rực rỡ’ đã qua chọn lọc và chỉnh sửa của người khác,” bác sĩ Chung phân tích.
Đồng quan điểm, bà Lan cho rằng mạng xã hội không phải là nguyên nhân duy nhất, mà đóng vai trò chất xúc tác làm bùng phát những bất an nội tại. Ở độ tuổi từ 20 đến 30, người trẻ đứng trước ngưỡng cửa khẳng định vị thế cá nhân nhưng nguồn lực tài chính và trải nghiệm sống chưa đủ vững vàng. Khi bị bủa vây bởi các chuẩn mực thành đạt sớm được tung hô trên không gian mạng, họ dễ rơi vào cái bẫy tư duy: chậm hơn nghĩa là thất bại.
Theo bà Lan, ranh giới giữa việc lấy người khác làm động lực phấn đấu với việc rơi vào bệnh lý tâm thần nằm ở mức độ tự nhận thức. Khi sự so sánh dẫn đến cảm giác tự ghét bỏ bản thân, mất ngủ kinh niên, mất hứng thú với mọi hoạt động và xuất hiện hành vi tự làm đau cơ thể, đó là lúc người bệnh cần được can thiệp y khoa lập tức thay vì chỉ nhận những lời khuyên động viên suông.
Để bảo vệ sức khỏe tâm thần, các chuyên gia khuyến cáo người trẻ cần thiết lập ranh giới số rõ ràng. Điều này bao gồm việc chủ động thanh lọc danh sách theo dõi, hạn chế tiếp xúc với các tài khoản tạo ra cảm xúc tiêu cực, giới hạn thời gian lướt mạng xã hội mỗi ngày. Về phía gia đình, việc ngừng đem con cái ra so sánh với “con nhà người ta” là biện pháp quan trọng giúp giảm bớt gánh nặng tâm lý cho người trẻ.
Khi người trẻ liên tục phủ nhận bản thân, mất hứng thú với công việc, tuyệt vọng hoặc tự làm đau mình, đó là dấu hiệu cần được chuyên gia sức khỏe tâm thần đánh giá, không phải chuyện bản lĩnh. Theo bác sĩ Chung, hỗ trợ không dừng ở câu “đừng so sánh với người khác”, mà phải giúp họ gọi tên nguồn gây áp lực, nhận ra lối suy nghĩ tiêu cực và tìm cách ứng phó.
Sau thời gian được can thiệp tâm lý kết hợp dùng thuốc, Hoàng xóa bớt các ứng dụng mạng xã hội trên điện thoại. Anh tập thói quen tắt máy trước 23h và dành buổi tối để chạy bộ. Bác sĩ cho anh một bài tập nhỏ là mỗi lần tay định mở Facebook, thay vào đó viết ra một việc mình đã làm được trong ngày.
“Nhà của người ta, tôi nhìn mãi cũng không thành nhà của mình”, Hoàng nói. “Giờ tôi tập đi con đường của tôi, theo cách của tôi”.
Hãy là người đầu tiên chia sẻ góc nhìn về bài viết này.