Suy giáp: Cách phòng ngừa & chữa bệnh – VnExpress Sức Khỏe

Suy giáp xảy ra khi tuyến giáp không sản xuất đủ hormone, khiến quá trình chuyển hóa chậm lại, gây mệt mỏi, tăng cân, sợ lạnh, táo bón và nhiều vấn đề sức khỏe khác.

Định nghĩa

Tuyến giáp là tuyến nội tiết nhỏ, có hình dạng giống con bướm, nằm ở phía trước cổ, ngay dưới thanh quản. Cơ quan này sản xuất hai hormone chính là thyroxine (T4) và triiodothyronine (T3), tham gia điều hòa chuyển hóa, thân nhiệt, nhịp tim, hoạt động tiêu hóa, chức năng thần kinh và nhiều quá trình khác trong cơ thể.

Hoạt động của tuyến giáp được kiểm soát bởi hormone kích thích tuyến giáp (TSH) do tuyến yên tiết ra. Khi nồng độ hormone tuyến giáp giảm, tuyến yên thường tăng tiết TSH để kích thích tuyến giáp sản xuất hormone.

Suy giáp xảy ra khi lượng hormone tuyến giáp không đáp ứng đủ nhu cầu của cơ thể. Khi đó, nhiều hoạt động chuyển hóa diễn ra chậm hơn bình thường, dẫn đến những biểu hiện như mệt mỏi, sợ lạnh, tăng cân hoặc táo bón.

Phân loại bệnh

• Suy giáp nguyên phát: Tuyến giáp bị tổn thương hoặc hoạt động kém, không sản xuất đủ hormone. Đây là dạng thường gặp nhất.
• Suy giáp trung ương: Tuyến yên hoặc vùng dưới đồi hoạt động bất thường, không kích thích tuyến giáp sản xuất hormone đầy đủ. Dạng này ít gặp.
• Suy giáp dưới lâm sàng: TSH tăng nhưng FT4 vẫn trong giới hạn tham chiếu. Người bệnh thường không có triệu chứng hoặc biểu hiện nhẹ. Không phải mọi trường hợp đều cần điều trị bằng thuốc ngay.
• Suy giáp bẩm sinh: Trẻ sinh ra đã bị thiếu hormone tuyến giáp do tuyến giáp không phát triển bình thường hoặc rối loạn tổng hợp hormone.

Triệu chứng

Biểu hiện suy giáp phụ thuộc vào mức độ thiếu hormone, thời gian mắc bệnh và tình trạng sức khỏe của từng người. Triệu chứng thường xuất hiện từ từ, có thể kéo dài nhiều tháng hoặc nhiều năm trước khi được phát hiện.

• Mệt mỏi, thiếu năng lượng: Người bệnh thường xuyên cảm thấy uể oải, buồn ngủ, giảm sức bền hoặc khó tập trung dù đã nghỉ ngơi.
• Tăng cân: Chuyển hóa chậm và tình trạng giữ muối, nước có thể khiến cân nặng tăng nhẹ đến vừa. Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp tăng cân đều do suy giáp.
• Sợ lạnh: Người bệnh dễ cảm thấy lạnh hơn những người xung quanh, kể cả khi nhiệt độ môi trường không quá thấp.
• Da khô, tóc thưa: Da có thể khô, thô ráp; tóc dễ gãy, rụng hoặc mỏng dần. Một số người có biểu hiện mặt phù nhẹ, đặc biệt quanh mắt.
• Táo bón: Hoạt động của hệ tiêu hóa chậm lại khiến người bệnh đi tiêu ít hơn hoặc khó đại tiện.
• Đau cơ, yếu cơ: Người bệnh có thể bị đau nhức, chuột rút, cứng khớp hoặc giảm sức mạnh cơ bắp.
• Thay đổi tâm trạng và trí nhớ: Suy giáp có thể gây giảm khả năng tập trung, suy giảm trí nhớ, tâm trạng buồn bã hoặc các triệu chứng trầm cảm.
• Rối loạn kinh nguyệt: Phụ nữ có thể gặp tình trạng kinh nhiều, kinh không đều, khó thụ thai hoặc những vấn đề liên quan đến khả năng sinh sản.

Ngoài ra, người bệnh có thể bị khàn tiếng, nhịp tim chậm, tăng cholesterol máu hoặc xuất hiện bướu giáp.

Ở trẻ sơ sinh, suy giáp có thể gây bú kém, vàng da kéo dài, táo bón, giảm trương lực cơ và chậm tăng trưởng. Trẻ lớn có thể chậm phát triển chiều cao, chậm dậy thì hoặc gặp khó khăn trong học tập.

Các triệu chứng trên không đặc hiệu cho suy giáp. Vì vậy, cần xét nghiệm hormone tuyến giáp để xác định bệnh, thay vì chỉ dựa vào biểu hiện bên ngoài.

Nguyên nhân

Suy giáp có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân, trong đó thường gặp nhất là các bệnh lý làm tổn thương tuyến giáp.

• Viêm tuyến giáp Hashimoto: Đây là bệnh tự miễn, xảy ra khi hệ miễn dịch tạo ra phản ứng tấn công mô tuyến giáp, gây viêm và làm suy giảm khả năng sản xuất hormone. Hashimoto là nguyên nhân phổ biến gây suy giáp tại những khu vực có nguồn cung iốt đầy đủ.
• Phẫu thuật tuyến giáp: Người đã cắt bỏ toàn bộ tuyến giáp không còn khả năng sản xuất hormone và cần điều trị thay thế lâu dài. Nếu chỉ cắt một phần, nguy cơ suy giáp phụ thuộc vào chức năng của mô tuyến giáp còn lại.
• Điều trị cường giáp: Iốt phóng xạ và một số phương pháp điều trị cường giáp có thể làm giảm hoạt động tuyến giáp, dẫn đến suy giáp.
• Viêm tuyến giáp: Một số dạng viêm tuyến giáp, bao gồm viêm tuyến giáp sau sinh, có thể gây suy giáp tạm thời hoặc kéo dài. Tùy nguyên nhân, chức năng tuyến giáp có thể hồi phục hoặc suy giảm vĩnh viễn.
• Tác dụng của thuốc: Một số thuốc điều trị ung thư có thể ảnh hưởng đến hoạt động tuyến giáp. Người bệnh không nên tự ngừng thuốc mà cần trao đổi với bác sĩ điều trị.
• Rối loạn iốt: Iốt là nguyên liệu cần thiết để tổng hợp hormone tuyến giáp. Thiếu iốt có thể gây suy giáp, trong khi bổ sung quá nhiều iốt cũng có thể làm rối loạn chức năng tuyến giáp ở người nhạy cảm.

Các nguyên nhân ít gặp hơn gồm bất thường tuyến yên, vùng dưới đồi, bệnh lý bẩm sinh hoặc ảnh hưởng của xạ trị vùng đầu, cổ.

Ai có nguy cơ?

Theo Mayo Clinic và Viện Quốc gia về Bệnh Đái tháo đường, Tiêu hóa và Thận Mỹ (NIDDK), nguy cơ suy giáp cao hơn ở một số nhóm:

• Phụ nữ, đặc biệt ở độ tuổi trung niên và lớn tuổi.
• Người có tiền sử gia đình mắc bệnh tuyến giáp.
• Người mắc bệnh tự miễn như đái tháo đường type 1, bệnh celiac hoặc viêm khớp dạng thấp.
• Người từng phẫu thuật tuyến giáp, điều trị cường giáp bằng iốt phóng xạ hoặc xạ trị vùng cổ.
• Phụ nữ đang mang thai hoặc trong giai đoạn sau sinh.
• Người sử dụng một số thuốc có thể ảnh hưởng chức năng tuyến giáp.

Chẩn đoán

Bác sĩ khai thác triệu chứng, tiền sử bệnh, thuốc đang sử dụng và tiền sử gia đình, đồng thời khám vùng cổ để đánh giá tuyến giáp.

Xét nghiệm máu đóng vai trò quan trọng nhất trong chẩn đoán, đặc biệt là hai chỉ số:

TSH (hormone kích thích tuyến giáp): Trong suy giáp nguyên phát, TSH thường tăng do tuyến yên cố gắng kích thích tuyến giáp sản xuất thêm hormone.

FT4 (thyroxine tự do): Phản ánh lượng hormone T4 tự do trong máu. Khi TSH tăng và FT4 giảm, kết quả thường phù hợp với suy giáp nguyên phát rõ rệt.

Trường hợp TSH tăng nhưng FT4 vẫn bình thường được gọi là suy giáp dưới lâm sàng. Bác sĩ sẽ cân nhắc mức TSH, triệu chứng, độ tuổi, tình trạng mang thai và các yếu tố nguy cơ trước khi quyết định theo dõi hay điều trị.

Nếu nghi ngờ viêm tuyến giáp Hashimoto, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm kháng thể kháng peroxidase tuyến giáp (anti-TPO). Siêu âm tuyến giáp được thực hiện khi có bướu giáp, nhân giáp hoặc bất thường cấu trúc cần đánh giá, không bắt buộc với tất cả người bệnh.

Trong suy giáp trung ương, FT4 có thể giảm nhưng TSH không tăng tương ứng, do đó việc đánh giá cần dựa vào cả hai chỉ số và tình trạng tuyến yên.

Phương pháp điều trị chủ yếu là bổ sung hormone tuyến giáp tổng hợp, có tác dụng thay thế lượng T4 mà cơ thể không sản xuất đủ.

Liều thuốc được bác sĩ xác định dựa trên tuổi, cân nặng, mức độ suy giáp, bệnh tim mạch và các yếu tố sức khỏe khác. Người lớn tuổi hoặc có bệnh tim thường cần bắt đầu với liều thấp hơn và điều chỉnh thận trọng.

Sau khi bắt đầu điều trị hoặc thay đổi liều, bác sĩ thường kiểm tra lại TSH sau khoảng 6-8 tuần để đánh giá đáp ứng. Khi hormone đã ổn định, người bệnh tiếp tục tái khám và xét nghiệm định kỳ.

Đối với suy giáp nguyên phát do Hashimoto hoặc sau cắt toàn bộ tuyến giáp, người bệnh thường cần dùng thuốc suốt đời. Một số trường hợp suy giáp do viêm tuyến giáp có thể hồi phục và không cần điều trị kéo dài.

Biến chứng

Suy giáp không được điều trị hoặc kiểm soát kém trong thời gian dài có thể gây nhiều biến chứng.

• Bệnh tim mạch
• Bướu giáp
• Tổn thương thần kinh ngoại biên
• Rối loạn sinh sản và thai kỳ

Phòng ngừa

Không phải mọi trường hợp suy giáp đều có thể phòng ngừa, đặc biệt là những trường hợp liên quan đến bệnh tự miễn hoặc yếu tố bẩm sinh. Tuy nhiên, phát hiện sớm và điều trị đúng giúp hạn chế biến chứng.

• Bảo đảm lượng iốt phù hợp
• Duy trì chế độ ăn lành mạnh
• Vận động thường xuyên
• Tuân thủ điều trị
• Theo dõi khi mang thai

Các bài viết của VnExpress có tính chất tham khảo, không thay thế cho việc chẩn đoán hoặc điều trị y khoa.