Khi nào thực sự cần nội soi, chụp CT và MRI?

Đau bụng, đau đầu kéo dài hay ho dai dẳng khiến nhiều người muốn nội soi, chụp CT hoặc MRI để tìm bệnh, song không phải trường hợp nào cũng cần thực hiện các kỹ thuật này.

BSCK1 Đoàn Văn Thuyên, Trưởng Khoa Thăm dò chức năng, Bệnh viện Đa khoa An Sinh, cho biết khi xuất hiện triệu chứng bất thường, người bệnh cần được khai thác bệnh sử, khám lâm sàng và đánh giá yếu tố nguy cơ trước khi quyết định làm xét nghiệm hoặc chẩn đoán hình ảnh. Không có phương pháp nào phù hợp với tất cả trường hợp, kể cả CT hay MRI.

Với các triệu chứng tiêu hóa như đau thượng vị, đầy bụng, ợ hơi, ợ chua hoặc trào ngược, bác sĩ sẽ đánh giá thời gian, tần suất, mức độ triệu chứng, mối liên quan với bữa ăn và các dấu hiệu đi kèm. Tùy trường hợp, người bệnh có thể được hướng dẫn điều chỉnh chế độ ăn, dùng thuốc, xét nghiệm hoặc nội soi.

Nội soi dạ dày giúp quan sát trực tiếp niêm mạc thực quản, dạ dày và tá tràng, phát hiện viêm, loét hoặc các tổn thương khác. Khi cần, bác sĩ có thể lấy mẫu mô xét nghiệm. Tuy nhiên, không phải cứ đau bụng hay đầy hơi là cần nội soi ngay; chỉ định phải dựa trên đánh giá chuyên môn. Người bệnh cần khám sớm nếu triệu chứng kéo dài, tái diễn hoặc đi kèm dấu hiệu cảnh báo như sụt cân không rõ nguyên nhân, nôn ra máu, đi ngoài phân đen, thiếu máu hay khó nuốt.

Với các triệu chứng đau đầu, đau cổ vai gáy hoặc đau lưng, BS.CK1 Lưu Hồng Sơn, Trưởng khoa Chẩn đoán hình ảnh, Bệnh viện Đa khoa An Sinh, cho biết không phải trường hợp nào cũng cần chụp CT hoặc MRI. Bác sĩ cần đánh giá đặc điểm cơn đau, thời gian xuất hiện, tiền sử bệnh và kết quả khám thần kinh trước khi quyết định.

CT có ưu thế về tốc độ, thường được dùng khi cần đánh giá nhanh, chẳng hạn trong chấn thương hoặc nghi ngờ một số bệnh lý cấp tính. MRI cung cấp hình ảnh chi tiết của mô mềm, não, tủy sống và hệ cơ xương khớp, có thể được chỉ định khi cần làm rõ những bất thường mà phương pháp khác chưa giải đáp được.

Tuy nhiên, MRI không mặc nhiên tốt hơn CT trong mọi trường hợp. Việc lựa chọn phụ thuộc vào bệnh lý nghi ngờ, mức độ khẩn cấp, tình trạng người bệnh và khả năng của từng kỹ thuật. Chụp không đúng chỉ định có thể làm tăng chi phí, phát hiện những bất thường tình cờ khó diễn giải và dẫn đến các kiểm tra tiếp theo không cần thiết.

Với người ho kéo dài nhưng X-quang ngực chưa phát hiện bất thường, kết quả này không loại trừ hoàn toàn bệnh lý ở phổi, song cũng không có nghĩa ai cũng cần chụp CT. Bác sĩ sẽ căn cứ vào thời gian ho, tiền sử hút thuốc, bệnh nền, triệu chứng đi kèm và kết quả thăm khám để cân nhắc. CT ngực có thể được chỉ định khi cần khảo sát chi tiết hơn hoặc nghi ngờ bệnh lý cụ thể. Tuy nhiên, ho kéo dài còn có thể liên quan đến bệnh đường hô hấp, trào ngược dạ dày – thực quản, dị ứng hoặc tác dụng phụ của thuốc.

Người bệnh cần khám sớm nếu ho kèm khó thở, đau ngực, ho ra máu hoặc sức khỏe toàn thân suy giảm. Tự điều trị kéo dài hoặc chỉ dựa vào kết quả chẩn đoán trước đó có thể khiến việc xác định nguyên nhân bị chậm trễ.

Phát hiện bất thường chưa đồng nghĩa mắc bệnh nguy hiểm

Một số người lo lắng khi siêu âm phát hiện tổn thương ở gan hoặc kết quả kiểm tra ghi nhận bất thường tại một cơ quan. Tuy nhiên, theo bác sĩ Sơn, phát hiện tổn thương mới chỉ là bước đầu. Bác sĩ cần kết hợp hình ảnh học với tiền sử, triệu chứng và kết quả xét nghiệm để xác định bản chất.

Chẳng hạn, tổn thương gan có thể lành tính hoặc do nhiều nguyên nhân. Tùy đặc điểm hình ảnh và yếu tố nguy cơ, bác sĩ có thể chỉ định theo dõi, xét nghiệm bổ sung hoặc chụp CT, MRI có thuốc tương phản khi phù hợp. Người bệnh không nên mặc định có tổn thương đồng nghĩa với ung thư, nhưng cũng không được bỏ qua việc đánh giá tiếp khi có chỉ định.

Với các triệu chứng như đi ngoài ra máu, thay đổi thói quen đại tiện hoặc đau bụng kéo dài, người bệnh không nên tự cho rằng nguyên nhân chỉ là bệnh trĩ. Một số bệnh lý đại trực tràng có biểu hiện tương tự. Sau khi thăm khám, bác sĩ sẽ cân nhắc nội soi đại trực tràng hoặc phương pháp khác dựa trên độ tuổi, tiền sử gia đình, dấu hiệu cảnh báo và nguy cơ bệnh lý.

Tâm lý muốn chụp CT hoặc MRI toàn thân để “tầm soát cho chắc” cũng không phải lúc nào có lợi. Ở người không có triệu chứng và không thuộc nhóm nguy cơ đặc biệt, chụp hình ảnh diện rộng không được khuyến cáo thường quy chỉ để tìm mọi bất thường. Ngoài chi phí, CT sử dụng tia X; cả CT và MRI đều có thể phát hiện tổn thương tình cờ chưa chắc gây bệnh, khiến người bệnh lo lắng và phải kiểm tra thêm.

Thay vì tự lựa chọn kỹ thuật, người dân nên khám sức khỏe dựa trên độ tuổi, giới tính, tiền sử cá nhân và yếu tố nguy cơ. Người thuộc nhóm nguy cơ cao hoặc có triệu chứng cảnh báo cần được tư vấn về tầm soát, xét nghiệm và phương pháp chẩn đoán phù hợp. Mục tiêu chẩn đoán không phải thực hiện càng nhiều kỹ thuật càng tốt, mà là tìm đúng nguyên nhân bằng phương pháp phù hợp, vào đúng thời điểm.